10 ciekawostek o ołowiu (Pb)

Ciekawostki o ołowiu
Źródło: Projekt własny / Nano Banana Pro

Ołów zna chyba każdy, szczególnie wędkarze stosujący ołowiane ciężarki i nurkowie, korzystający z ołowianych balastów. Ale to tylko wierzchołek góry lodowej.

Ołów to pierwiastek chemiczny znany i stosowany od wieków: w życiu codziennym, budownictwie czy nawet w kosmetykach i lekach. Niestety, przez 99% tego czasu ludzkość nie wiedziała o toksyczności ołowiu j jego trującym wpływie na tkanki i organizm człowieka.

Dzisiaj przedstawiamy 10 ciekawostek o ołowiu, o których mogłeś nie wiedzieć. 

1. Ten pierwiastek jest silnie toksyczny i może narazić na zatrucie ołowiem

Ołów kumuluje się w organizmie: w kościach, krwi i narządach. Imituje inne pierwiastki, np. wapń i wiąże się z enzymami, przez co blokuje podstawowe funkcje pierwiastków i wywołuje stres oksydacyjny. 

Ten metal ciężki nie odgrywa żadnej roli w organizmie i nawet niewielki poziom ołowiu w organizmie jest toksyczny, szczególnie dla małych dzieci, u których może powodować opóźnienia rozwoju, problemy z koncentracją, obniżone IQ, anemię, uszkodzenia układu nerwowego, uszkodzenia nerek. 

Ten pierwiastek chemiczny może kumulować się w kościach i zębach nawet przez kilkadziesiąt lat – i przez ten czas będzie powoli zatruwał organizm. Długoterminowa ekspozycja na ołów może narazić człowieka na ołowicę, czyli ostre lub przewlekłe zatrucie ołowiem, wywołane wysokim stężeniem ołowiu w organizmie.  

Jak ołów wnika do organizmu:

• Drogą pokarmową (zanieczyszczona żywność, woda, kurz, gleba, farby).
• Drogą oddechową (wdychanie pyłu ołowianego, oparów).

Dotykanie ołowiu jest generalnie bezpieczne, metaliczny ołów nie wchłania się przez skórę. Ryzyko pojawia się przy zanieczyszczeniu lub pyłach, ponieważ pył ołowiany lub drobne wióry mogą osadzać się na skórze, odzieży  i dłoniach, po czym mogą dostać się do organizmu poprzez wdychanie lub drogą pokarmową. 

2. Ołów jest bardzo ciężki i gęsty

Gęstość ołowiu wynosi około 11,34 g/cm³. To sprawia, że 1 l ołowiu waży ponad 11 kg: 11x więcej niż woda i o ponad 40% więcej, niż stal. 

Jednak ołów wcale nie jest najcięższym metalem, zajmuje dopiero 9 miejsce. Wyprzedzają go Osm, Iryd, Platyna, Ren, Złoto, Wolfram, Uran i Tantal. Złoto ma gęstość 19,32 g/cm³ i jest cięższe od ołowiu o około 70%. 

3. Ołów blokuje promieniowanie

Kadr z serialu „Czarnobyl”

Oglądałeś serial „Czarnobyl”? Pamiętasz taką scenę, gdy ciała napromieniowanych strażaków umieszczono w metalowych trumnach, a potem jeszcze zalano betonem? 

Niektórzy mówią, że były to trumny ołowiane, inni – że cynkowe (i tak też wspominają relacje uczestników wydarzeń). Abstrahując od faktów i reżyserskiej wizji: ołowiane trumny byłyby w takiej sytuacji rozsądnym rozwiązaniem. Ten pierwiastek bardzo dobrze chroni przed promieniowaniem rentgenowskim i gamma, dzięki temu, że jest gęsty i ma wysoką liczbę atomową (82).

Gdzie ma zastosowanie cecha ołowiu, jaką jest blokowanie promieniowania?

• RTG i tomografia komputerowa (fartuchy, parawany, ściany, szkło ołowiowe).

• laboratoria izotopowe(pojemniki do przechowywania izotopów promieniotwórczych, komory robocze, osłonki strzykawek, fiolek, chwytaków, ściany, drzwi).

• energetyka jądrowa (osłony, często w połączeniu z betonem).

• transport radioizotopów

• stomatologia(osłony pacjenta)

• przemysł kosmiczny (ochrona elektroniki przed promieniowaniem kosmicznym).

Z ciekawostek można dodać, że fartuch ołowiany stosowany np. przy zdjęciach rentgenowskich nie chroni w 100%: jego celem jest zminimalizowanie dawki promieniowania  i w zależności od grubości fartucha robi to w zakresie od około 90 do 99%. 

4. Ołów ma bardzo niski punkt topnienia (ok. 327°C)

Bardzo łatwo się topi, wystarczy zwykły piec, palnik czy nawet zwykłe ognisko. Prz temperaturze od około 740°C zaczynają pojawiać się toksyczne opary ołowiu.

5. Ołów był używany już w starożytności

Najstarsze znane odlewy ołowiu i stopy ołowiu z cyny do wyrobów ozdobnych i biżuterii pochodzą z Mezopotamii i datuje się je na około 3000 p.n.e.

W starożytnym Egipcie (ok. 2500 p.n.e.) ołów służył do pigmentów w malarstwie i kosmetykach. 

Rzymianie i Grecy używali rur ołowianych (plumbum) do transportu wody w miastach. Stąd wzięło się łacińskie słowo plumbarius oznaczające hydraulika, a współczesne angielskie plumber wywodzi się z tego samego źródła.

Ołów był stosowany m.in. do:

• produkcji dzbanów, misek, kadzi i amfor;
• słodzenia i konserwowania wina i żywności (dodawano octan ołowiu) co prowadziło do masowych zatruć ołowiem;
• produkcji tanich monet w stopach z innymi metalami;
• pokrycia dachów w starożytnej Grecji i Rzymie;
• produkcji biżuterii, talizmanów, figurek, amuletów.

6. PB95, PB 98 – ołowiana benzyna 

Ołów był szeroko stosowany w benzynie w XX wieku w postaci tetraetyloołowiu (TEL), aby podnieść liczbę oktanową i chronić silniki przed spalaniem stukowym. Niestety spalanie takiej benzyny uwalniało toksyczne opary ołowiu do atmosfery, co prowadziło do poważnych zagrożeń zdrowotnych – zwłaszcza dla dzieci, powodując obniżenie IQ, zaburzenia rozwojowe i problemy z układem krążenia. Stąd skrót Pb w nazwach benzyn (np. Pb95, Pb98) pochodzi od chemicznego symbolu ołowiu Pb.

 Stopniowe wycofywanie ołowiu z paliw od lat 70. XX wieku, zakończone w Europie w 2000 roku, znacząco poprawiło jakość powietrza i zdrowie populacji.

7. Kamień filozoficzny, który miał zmienić ołów w złoto

Mityczny kamień filozoficzny miał zamieniać ołów w złoto

Mit o przemianie ołowiu w złoto wziął swój początek z alchemii, która rozwijała się od starożytności aż po XVII wiek. 

Ołów był naturalnym kandydatem, ponieważ:

• Jest ciężki i szary → w porównaniu do złota wygląda „brudnie”, ale ciężkością przypomina metale szlachetne,

• Jest miękki i łatwy do topienia, więc alchemik mógł go eksperymentalnie podgrzewać, mieszać i dodawać różne substancje.

• W alchemii każdy metal miał symboliczne znaczenie. Ołów → planeta Saturn → symbol ciężaru, ciemności, niedoskonałości, potencjału przemiany, a złoto → Słońce → symbol doskonałości, nieśmiertelności, trwałości.

8. Ołów jest wykorzystywany do produkcji akumulatorów

Jednym z aktualnych zastosowań ołowiu jest produkcja akumulatorów kwasowo-ołowiowych (np. samochodowych, UPS, magazynów energii). Elektrody są wykonane z ołowiu lub stopów ołowiu, a elektrolit to roztwór kwasu siarkowego. Reakcje chemiczne między ołowiem a kwasem pozwalają magazynować i oddawać energię wielokrotnie.

9. Dziwne zastosowania ołowiu w przeszłości: pudry do twarzy

Ołowiany puder do twarzy, kadr z filmu „Elizabeth”

Maria Stuart, królowa Szkocji, słynęła z alabastrowej cery i codziennego stosowania pudrów ołowianych – historycy uważają, że długotrwałe używanie tych kosmetyków przyczyniło się do jej przewlekłych problemów zdrowotnych i osłabienia organizmu. Pudry ołowiane były bardzo popularne wśród arystokracji Francji i  Anglii, szczególnie w XVII i XVIII wieku. Ołów rozjaśniał skórę, maskował niedoskonałości i dodawał efekt „idealnej cery”. Na pewno z filmów historycznych kojarzycie „białe twarze”, wyglądające jak przysypane mąką.

 Jak łatwo można się domyślić, regularne stosowanie prowadziło do wzrostu zawartości ołowiu w organizmie i przewlekłego zatrucia, objawiającego się:

• bólami brzucha, problemami z nerkami, wypadaniem włosów,

• zmianami na skórze, zaczerwienieniami i owrzodzeniami,

• w skrajnych przypadkach śmiercią.

10. Toksyczny ołów w produktach dla dzieci

Na przełomie XIX i XX w. wiele zabawek i produktów dla dzieci było wykonanych z ołowiu, tak jak słynne ołowiane żołnierzyki

W XIX i na początku XX wieku w Europie i USA produkowano dziecięce korale, grzechotki i zabawki z ołowiu, bo metal był tani i łatwy do formowania — chociażby słynne ołowiane żołnierzyki. Popularne były również zabawki malowane ołowianymi farbami. 

Dzieci wkładały je do ust, a toksyczny metal wchłaniał się do organizmu – to jedna z pierwszych udokumentowanych przyczyn masowych zatruć u najmłodszych. A jak już wiesz, nawet niewielkie ilości ołowiu w przypadku dzieci wykazują dużą toksyczność.